Beter falen met AI

Ik hoor jullie al denken. Alweer een artikel over AI. Dat denk ik namelijk zelf ook. We worden overspoeld met verhalen over vervuilende datacenters, de opgeblazen breinlijven van techbroers en onze directe omgeving, waarin mensen vertellen dat ze iets even aan ‘CHAT’ gaan vragen. En waarna ‘CHAT’ iets terugzegt.

Dit artikel gaat over een ander spanningsveld dat wij, en jullie wellicht ook, ervaren: AI draagt bij aan het bevestigen van de bestaande dominante norm én het is een inspirerende nieuwe tool voor onze praktijk. Wat betekent dat voor je artistieke, educatieve of zorgorganisatie als je missie sociale rechtvaardigheid en kansengelijkheid is?

Onomkeerbare oplossing 

Twee weken geleden stond er een artikel in de Volkskrant over OpenAI, die in één keer honderden wiskundeproblemen had gekraakt. In dat artikel zegt Steven Kelk (universitair hoofddocent theoretische computerwetenschappen aan de universiteit van Maastricht) dat hiermee de wiskunde geen dienst wordt bewezen, omdat het proces onomkeerbaar is. Steven Kelk zegt letterlijk: ‘Een probleem dat eenmaal ‘opgelost’ is kan niet zomaar in de staat van ‘onopgelost’ worden teruggebracht. En daarmee verdwijnt de noodzaak om alternatieve benaderingen van een probleem te zoeken.’

Zaken als samenwerking, het verkennen van zijwegen en het simpelweg falen is volgens Kelk van waarde: ‘Inzicht ontstaat in dit proces. Nieuwe ideeën ook.’ Het is ook mijn motto, ontleend aan de toneelschrijver Samuel Beckett: Ever tried, ever failed, try again, fail better.

Studio 52nd en AI

Het afgelopen jaar hebben we op de vloer, tijdens de lunch, in wandelingen en 1-op-1 veel gesproken over AI. Al veel eerder hadden we besloten om voor onze vormgeving van beelden (die bestaat uit collages van papier), geen AI te gebruiken. Ik weet nog dat we voor Sinterklaas 2024 een prachtige AI-klaas hadden gegenereerd, die klaar was voor alle avonturen die deze zou gaan beleven op onze socials… Is uiteindelijk niet doorgegaan omdat het niet in ons concept van geknipte beelden paste.

Het is de tijd waard om samen na te denken met wie we een gesprek voeren als we met ‘CHAT’ praten, of een laag dieper: wat is een gesprek eigenlijk? Het is onvermijdelijk dat we het met elkaar hebben over wat het energieverbruik van deze nieuwe technologie doet met de kwaliteit van onze wateren, gronden en luchten. En het is ook dubbel; AI is een middel, dat zowel angst inboezemt als een gemakkelijke weg richting inhoudelijke diepgang biedt. Een voorbeeld van het eerste is de zorg van onze tekstschrijvers en vormgevers dat in een fractie van de tijd, die zij aan een werk besteden, er een alternatief ligt; hun werk wordt op het best anders en sterft in het ergste geval uit. Een voorbeeld van het tweede is onze dramaturg, die voor haar inhoudelijke onderzoeken, in twee minuten een leeslijst met boeken en relevante artikelen heeft en deze in nog eens twee minuten in samengevatte vorm, inclusief bronvermelding in haar mappen kan zetten.

Een oververtegenwoordigde Westerse blik 

Nu al biedt AI mogelijkheden om 100.000-en medische scans met elkaar te vergelijken en zo sneller ziektes op te sporen. Nu al kunnen AI-agents je kritische vragen stellen over je aannames en vooroordelen. Het model kan in een fractie van de tijd, die ik eraan zou moeten besteden, een ingewikkeld stuk omgeschreven naar B1 taal of een tekst vertalen naar andere brontalen (wat bijvoorbeeld bijdraagt aan de toegankelijkheid van overheidsdiensten). Voor de oplettende lezer gebruik ik hier de bekende drieslag, waaraan AI te herkennen is. Mocht je willen weten of dit stuk door AI geschreven is, dan kan je dit stuk even door Pangram halen. Hier toont zich een volgend voordeel van AI; als mensen niet meer in staat zijn om te onderscheiden wat door mensen is gemaakt, kan in ieder geval AI voor ons onderscheiden wat door AI is gemaakt.

Ondertussen word ik me er pijnlijk bewust van hoeveel menselijke eigenschappen ik zelf al in dit stuk aan AI toeschrijf: problemen kraken, vragen stellen, stukken schrijven, praten, samenvatten.

De zogenaamde Large Language Models (LLM) worden gevoed door tekst in datasets. Dat zijn gescande boeken, webpagina’s, wetenschappelijke rapporten. Al deze tekst is geproduceerd in/en door een systeem dat onderdrukkend is. Immers, wie heeft de macht om te publiceren? Welke stemmen worden het meest gehoord en welke worden verstaan? In het door grote techbedrijven gedomineerde AI-ecosysteem is de Westerse blik oververtegenwoordigd; het merendeel van de grote taalmodellen is getraind op basis van het Engels. Dit versterkt de bestaande machtsstructuren. Het helpt daarbij niet dat de grote techpartijen Amerikaans zijn. Daarnaast zijn de chips die nodig zijn om AI te laten werken ook grotendeels in handen van mogendheden in het globale Noorden.

Met Googledocs, Gmail, Facebook en Instagram is een groot deel van de data van onszelf en de jongeren waarmee we werken al onderdeel van de LLM. De kracht van AI om deze data te groeperen, herverpakken en te verspreiden voegt een nieuwe dimensie toe. Een dimensie waarvan we de consequenties nog niet kunnen overzien. Wat we wel weten is dat AI de bias van onderdrukking niet alleen reproduceert, maar ook versterkt. Een wat ouder, maar voor mij nog steeds sprekend voorbeeld is gezichtsherkenning voor niet witte gezichten. Camera-instellingen waren ontworpen op basis van witte huid, en omdat gezichten in databases, voornamelijk wit en mannelijk zijn, werkte gezichtsherkenning voor niet witte mensen niet, met alle pijnlijke, hinderlijke gevolgen bij identificatie. Of denk aan de afbeeldingen die AI genereert. Wat krijg je te zien als je vraagt om een plaatje van een crimineel?

Werken met AI

Studio 52nd is, zoals jullie weten, een organisatie die met kunst werkt aan sociale rechtvaardigheid. Sociale rechtvaardigheid betekent voor ons, dat iedereen gehoord en gezien wordt en dat iedereen dezelfde kansen krijgt om de samenleving vorm te geven. De afgelopen 18 jaar hebben we ook gezien wat nieuwe technologie kan doen voor representatie, hoe het kan mobiliseren en hoe het een veilige wereld kan bieden met gelijkgestemden en rolmodellen, als die thuis of op school er niet zijn. Daar kan AI een rol in spelen.

Voor de voorstelling Panic Paradise werkten we samen met het collectief Pensive:Vivifier. Deze jonge kunstenaars zijn tevens de ontwikkelaars van QAAIOS (Queer Autonomous AI Operating System, spreek uit als ‘chaos’). Naar eigen zeggen: ‘Lokale hardware, creatieve autonomie, open workflows, persoonlijke archieven en ruimte voor artistieke experimenten die gecentraliseerde systemen vaak niet kunnen dragen.’6 Pensive:Vivifier nodigde uit om te kijken naar wat AI doet als tool in onze gereedschapskist, in plaats van als vraagbaak voor snelle oplossingen. Zij maakten een bewegend decor, waarbij de input van jongeren over hun dagelijkse feed dienden als prompts voor door AI gegenereerde video en animatie. De voorstelling gaat eind 2027 weer spelen door heel het land, mocht je willen zien hoe dat werkt.

Met behulp van lokale AI modellen zorg je ervoor dat jouw informatie niet in de Large Language Models terecht komt. Door de AI tools lokaal te laten draaien op je computer hoef je bovendien geen energieslurpende aanvragen op het net te doen.

Een ander inspirerend voorbeeld voor ons is The HMM: een collectief dat organisaties helpt om op een ethische, inclusieve manier digitale cultuur op te zetten in de werkpraktijk. Op hun website aiaiai.art vind je tientallen voorbeelden van oefeningen die je met jouw mensen kan doen, waarbij je aangezet wordt om na te denken over 1. wat jij doet met AI en 2. wat AI met jou doet. Deze voorbeelden krijgen een plek in het maakproces van de door kinderen geschreven voorstelling ‘Doorkijkspiegel’ die op 9 en 10 december speelt in CC Amstel in Amsterdam.

We zijn heel benieuwd hoe jullie, als professionals in onderwijs, welzijn en (forensische)zorg, AI inzetten voor jullie missie. We horen graag jullie ervaringen en oplossingen zullen we gebruiken bij een eventueel vervolgartikel.