Achter de schermen bij KOMMA

Wat gebeurt er wanneer je drie generaties aan tafel zet met een stapel pizza’s en als onderwerp racisme? 

Wat volgt is geen gezellig praatje, maar een onomwonden gesprek vol herkenbare ervaringen en verrassende inzichten.

Waarin met felheid wordt gesproken en met zachtheid geluisterd.

Een blik achter de schermen bij de eerste inspiratiesessie voor onze nieuwe voorstelling KOMMA, een co-creatie met RIGHTABOUTNOW INC.

Vrijdagavond in Tugela 85

We zitten met drie generaties aan een lange tuintafel – begin 20’ers, mid 40’ers en 65-plussers. De makers van de theatervoorstelling KOMMA zijn nieuwsgierig naar de leef- en denkwereld van jongeren.

Hoe speelt racisme in hun online en offline leven? Is dat anders dan toen ze 12 waren? En wat is volgens hen nodig? Kortom: waar moet een jongerenvoorstelling over dit thema zeker over gaan? 

Regisseur Ritzah Statia en vaste adviseur Glenn Helberg duiken meteen de diepte in met de zes jongeren die onze inspiratiegroep vormen. 4 van hen schreven mee aan eerdere producties, 2 gezichten zijn nieuw.

Ook systeemtherapeut Kitlyn Tjin A Djie en Florian en Fagbolla, antiracisme trainers van de Duitse organisatie Phoenix, luisteren mee als fly on the wall.

Micro-agressie en the 'extra burden' 

Als de openingsvraag valt,

"How would you define racism?",

knalt G. er meteen in:

"I would describe it as a very common form of microaggression nowadays. Het is super subtle. Als je ergens wilt werken, hebben ze een mening over je voor ze je hebben ontmoet. Dat geeft je het gevoel dat je extra goed moet presteren en dat is slopend."

Of biased opmerkingen zoals:

"oh, ik wist niet dat jij zo hard kon rennen.” 

S. herkent dat subtiele gebrek aan openheid. Hij dropt een belangrijk inzicht over de emotionele arbeid die van jongeren van kleur wordt gevraagd:

"Het legt een extra burden op ons. Eerst krijg je disrespect en daarna moet jíj ook nog eens de tools en de woorden gaan uitzoeken om daar goed over te communiceren.

En in the end verandert er waarschijnlijk toch niks aan het gedrag van die persoon, want die loopt al 24 jaar zo rond. Je bent een soort learning tool in plaats van een persoon.

That sucks." 

Racisme als een 'cope of humor' 

N. en zijn zus E. vertellen dat racisme op straat en op school vooral vaak voorkomt in humor. Maar het blijft volgens N. dehumaniserend:

"You are putting a person in a different category. Soms alsof het een dier is."

E. vertelt over haar werk in de zorg:

"Mensen droppen vaak stereotypes over basketbal en hardlopen. Maar ook vaak seksualiserende dingen” 

Ook P herkent dit. 

“Als je er Asian uitziet wordt er “ladyboy” gezegd om te provoceren. Het is een social media ding.” 

E.: “Het komt door hoe ze zijn opgevoed. Ouders adviseren hun kids met wie ze om moeten gaan, waardoor een donker persoon automatisch als een gevaar wordt gezien."

N. vat samen: "There is no racism gene. Het is altijd nurtured.”  

Zaadjes planten en de spiegel van Saar 

Studio 52nd loopt niet weg voor schurende situaties. G. vertelt eerlijk dat hij door zijn manier van praten vaak beter wordt behandeld, maar dat hij vrienden op straat heeft die slang praten.

"Ik schaam me daar soms voor. Een soort: jullie verpesten het voor de rest." 

Glenn Helberg plant op dat moment heel fijntjes een zaadje en vraagt door:

"Are those friends darker skinned?"

G antwoordt:

"Darker, most of them."

Opeens ligt het op tafel: internalized racism en colorisme. Het is een moment dat ook bij de makers diep binnenkomt. 

Dramaturg Saar Vandenberghe deelt een paar dagen na de bijeenkomst haar eerste reflecties op dit gesprek:

"Mijn uitgangspunt vooraf was: We leven allemaal- nog te vaak onbewust- in een systeem van ongelijkheid, in een racistische erfenis, die alle mensen van kleur benadeelt. Dat vraagt om een gezamenlijke strijd. Simpel.

Maar tijdens dit gesprek werd ik me pijnlijk bewust van mijn geërfde superieure blik: dat ik te snel iedereen van kleur over één kam scheer, in plaats van te erkennen hoe groot die range en de onderlinge verschillen zijn.

Ik realiseerde me dat ik bij het maken van deze voorstelling dus meer dan ooit oog moet hebben voor de specifieke context en gelaagdheid van de jongeren van kleur die teksten gaan schrijven.

Niet reduceren, want zij zijn net zo complex als ik.

Het is een open deur, die bij mij dus onbewust toch dichtzat."

BLM: Een "belachelijke hype" 

Wat voor de oudere generaties een historisch kantelpunt was, blijkt voor deze twintigjarigen een heel andere betekenis te hebben.

Voor hen was Black Lives Matter in 2020 vooral een social media ding. E. legt uit waarom:

"Mensen wilden gewoon views en money scoren omdat het trending was." 

Ze herinneren zich vooral nog de parodieën. G:

"Mensen gingen grappen maken over George Floyd en het op straat imiteren. Dat is super dehumaniserend."

S. voegt toe dat witte mensen die mee deden zich 'super woke' voelden:

"Alsof geloven dat zwarte mensen mogen ademen een quirky en coole karaktereigenschap is, in plaats van gewoon human decency." 

Voor de theatermakers, activisten en educatoren aan tafel is dit even slikken. Maar het is ook essentiële informatie. Want met KOMMA willen we de jongeren ook graag informeren over de historische strijd tegen racisme en deze nalatenschap eren.

Goed om te weten hoe sterk associaties verschillen tussen generaties. 

De vertaalslag naar het theater 

Regisseur Ritzah Statia sluit af met de artistieke plannen voor KOMMA. De teksten worden vlak na de zomervakantie door jongeren geschreven op verschillende plekken in het land.

Tijdens Jonge Harten Festival 2026 wordt in co-creatie met jonge Groningse hip hoppers aan beweging en soundscape gewerkt.

Uiteindelijk belandt al dit materiaal in KOMMA, een hip hop theatervoorstelling met 3 performers: een acteur, een B-girl en een muzikant. Tijdens de show stellen de spelers ook vragen rechtstreeks aan de zaal.

"Er komt geen nagesprek, maar een in-between conversation," legt Ritzah uit. 

Met de teksten van jongeren, live cello en breakdance gaan we gezamenlijk de ruimte ownen. 

Met KOMMA staan we stil bij de sporen van kolonialisme en structureel racisme die jongeren vandaag nog voelen. Het gaat dus niet alleen over geschiedenis. Maar over nu. En over wat volgens jongeren nodig is voor een eerlijkere toekomst.